G ü r c a n   B a n g e r

Eskişehir Ticaretinde Değişimin Önündeki Engellerin Tahlili

Küreselleşme kavramını oluşturan ana ayaklardan birisi olan bilişim ve iletişim alanındaki gelişmeler, Dünya'nın küçülmesine neden oldu. Küçülen Dünya ise bu yeni duruma uygun bir küresel ticaret vizyonu geliştirdi. Küresel olarak seyyar ama etkili bir finans kavramı oluştu. Ulusal ve uluslararası ticari alış veriş merkezleri tüketiciye yaklaştı. Güçsüz ve dağınık yerel ticaret sermayesi yok olma olasılığı ile karşı karşıya geldi.

Fakat tüm yerel sermaye unsurlarının dünyadaki değişimi doğru kavradıklarını ve buna uygun davranış biçimini geliştirdiklerini söyleyemeyiz. Aşağıda değişime direnen kurum ve kuruluşların veya değişimin önüne engel olarak duran çeşitli etmenlerin kısa tahlilini yapacağız.

Ülkemizdeki ekonomik ve siyasal istikrarsızlığın genel karakteri, yerel sanayi ve ticaret sermayesini de girişimcilik yönünde ürkekleştirmektedir. Genellikle sonuca ulaş(a)mayan istikrar programları, kamunun borç yükünün özel sektörün (deprem vergisi vs gibi) ani ve aşırı vergilendirilmesi ile çözülme yaklaşımları, devletin yerel organlarının yerel sorun ve projelere aşırı ilgisiz ve kayıtsız tutumları yerel ticari sermayeyi geleceğe bakmakta isteksiz hale getirmektedir. Buna bağlı olarak değişimin önündeki en önemli engelin “statüko” olduğunu söylemekle genel bir doğruyu tespit etmiş oluruz. Var olan (devlet merkezli) kurulu düzen (yani statüko), ticari girişimcilerin problem çözme performanslarını düşürmekte adeta "şampiyondur".

Değişime direnen gruplar arasında çıkar ve baskı grupları önemli bir yer tutar. Ticaret ve sanayi odaları, borsalar, çok büyük şirketler gibi topluluklardan oluşan bu grupların atılımcı yönetimleri ile değişime olumlu katkılar koymaları yanında tutucu yönetim dönemlerinde değişime direndikleri örnekler de hayli fazladır. Geçtiğimiz dönemlerde Eskişehir'de de örneklerini gördüğümüz biçimde; ticari baskı gruplarının hareketsiz kalmaları, değişime direnmekle eşdeğer anlama gelmektedir. Bunun dışında baskı grubu özelliği taşıyan, yerel ticari sermayeye sahip bazı ailelerin elde ettikleri mevzileri kaybetmemek için değişime destek olmadıkları (hatta engelledikleri) bilinmektedir.

Ticari statükodan memnun olanlar da değişimi istemezler. Bayilik, acentalık, bölge dağıtıcılığı, tek yetkili satıcılık gibi statüleri ellerinde bulunduran "hoşnutlar" grubu, ticaretin yeniden yapılanması karşısında pasif kalarak değişime karşı dururlar. Bu tür kuruluşlar ticari vizyonlarını değiştirmek, şirket yapısını kalite yönünde geliştirmek yerine savunma anlayışı içinde ilgili sektöre başka şirketlerin girmesini engellemeye çalışırlar. Söz konusu "kapalılık" meraklısı ticari grupları Eskişehir'de de sıklıkla görüyoruz.

Bilinçli değişim, öncelikle bilgi ve birikim gerektiren bir konudur. Eğer toplumdaki eğitim kurumları ve sivil toplum örgütleri kişi ve kuruluşlara bu bilgiyi aktarmıyorsa veya bu bilginin üretilip öğrenilmesi konusunda katkı koymuyorsa ticari kuruluşlar değişim yönünde hareketlenmezler. Bu nedenle bilgisizlik, ticari yaşamın değişimindeki en büyük engeller arasında sayılmalıdır. Bugüne kadar devlet ve eğitim sistemimiz kadar sivil, ticari ve ekonomik örgütlenmelerimizin (ve tabii ki yerel yönetimlerimizin) Eskişehir'de de yeterince bilgilendirici, yönlendirici ve güdüleyici olmadığını kabul etmeliyiz.

Değişimin sosyal kesimler tarafından içe sindirilmesinde yazılı ve görsel basının çok önemli etkileri olmaktadır. Yerel ticari sermayenin yönlenmesinde yerel medyanın önemi yadsınamaz. Eskişehir medyasının yerel olayları izlemesinin, yerel konularda haklı eleştirilerde bulunmasının önemini doğru kavramakla birlikte yenileşme ve değişme konusunda yol gösterici olabildiğini söylemek zordur. Yerel medyanın, kentteki bilgi, bilimsel birikim ve deneyim sahibi kişileri kendi süreçleri içine almaya ihtiyacı vardır; bu anlamda "köşelerimiz isteyen yazarlara açıktır" demek yeterli değildir, bu kişileri medyanın içinde tutmak için uygun mekanizmalar geliştirilmelidir.

Değişimi güçleştiren asal konulardan birisi yenileşme ve değişim karşısında duyulan korkudur. Değişim amaçlı yeni yatırımlar yapacağından yeni riskler alacağı, elde etmiş olduğu ticari pozisyonu kaybedebileceği endişeleri ile ticari kuruluşlar değişimden uzak durmaktadırlar. Bankalar, (risk kredisi türü) kredi mekanizmaları, vergilendirme modelleri, teşvikler, devlet ve yerel yönetimler ne yazık ki, bu korkuları azaltıcı yönde katkı koymamaktadırlar. Bu konuda özellikle Eskişehir Ticaret Odası, Eskişehir Sanayi Odası, Eskişehir Ticaret Borsası gibi meslek odaları ile iş adamı, girişim ve dayanışma örgütlerine önemli görevler düşmektedir. Bilgi, korkuyu kovacaktır.

Ticari kişi ve kuruluşlar arasında kıskançlık ve çekememezlik tutumları da değişimin gerçekleştirilmesini engeller. Kentimizde küçük ölçekli ticaret yapan kişi ve şirketlerin bir araya gelerek daha büyük yapılar oluşturamamalarının altındaki önemli faktörlerden birisi budur.

Yenileşmenin ve değişmenin önünde duran bir başka engel de alışkanlıklarımızdır. Genel olarak "babadan kalma usuller" kolay gelir. Doküman yazmak ve izlemek için bilgisayar öğrenmek ve kullanmak yerine elle yazmayı veya "tarihî" daktilomuzu kullanmayı yeğleriz. Alışkanlıkları kırmak için emek, zaman ve parasal kaynak harcamak gerekir. Bu da ticari gelirin bir bölümünün araştırma-geliştirme işlerine ayrılması demektir. Bütçelerinde ar-ge kalemi ayırmayan sınai ve ticari kuruluşların alışkanlıklarından kurtulması kolay değildir. Eskişehir'de çağdaş bilişim, iletişim ve yönetim aygıt ve yaklaşımlarının kullanımının oldukça yeni olduğunu hatırlarsak "babadan kalma" alışkanlıkların değişimde ne derece önemli bir faktör olduğunu daha iyi kavrarız.

Bir de ticari miyopiden söz etmeliyiz. Orta ve uzun dönemde dünyadaki ve yereldeki değişim ihtiyacını kavrayamayan ticari kişi ve kuruluşlar, kısa dönemli kârlarını maksimize etmeye çalışırlar. Bu yaklaşıma “ticari miyopi” adını verebiliriz. Miyopinin temel nedeni, değişimi gerçekleştirmek için cesaret ve kaynak gerekmesidir. Bu engeli alt etmenin yolu da bilgiden, yönlendirmeden ve güdülemeden geçmektedir. Bu bağlamda toplum önderi niteliğindeki kişi ve kuruluşlara önemli görevler düşmektedir.

Sosyal ve kültürel gelişimini yüksek düzeylere çıkaramamış topluluklarda iletişim, sınırlı bir çevrenin dışına çıkmaz. Ticari yaşam dar bir iş (arkadaş) çevresinde sürer gider. Bunu bir ev-iş-kahvehane üçlüsünde süren bir sonsuz çevrim olarak düşünebilirsiniz. Dolayısıyla bu çevrede bir sosyal ve ticari değişim ihtiyacının ve söyleminin üremeyeceği ortadadır. Bu tür topluluklarda oluşan içe dönüklüğe “grup körlüğü” adı verilir. Göç nedeniyle bir kent kimliğinin oluşmaması da körlüğü artırıcı etkiler yapar. Ticari değişimin önemli engellerinden birisi olan grup körlüğünü kırmanın yolu, kentin sosyal ve kültürel aktivitesinin artırılmasından geçmektedir.

Eskişehir ticareti için yeni bir vizyon belirlemek ve bir strateji geliştirmek için değişimin önündeki engelleri bilmek, kavramak ve anlamak gereklidir. Değişimi engelleyici güçlere karşı değişimi sürükleyici güçleri geliştirmek zorundayız. Bu güçler arasında önderlik, vizyon, iletişim, katılım ve eğitim en önemli pozisyonları tutmaktadır.