G ü r c a n   B a n g e r

Yerel Siyaset

Kentteki güç grupları

Eskişehir’i ele aldığımızda yerel erki oluşturan öğeler (güç lobileri) arasında şu kesimler dikkatimizi çeker:

• Genellikle küçük ve orta ölçekli sanayi ve ticaret işleriyle uğraşan tüccar-esnaf kesimi,
• Doktorlar, diş hekimleri, avukatlar, muhasebeciler, eczacılar, mühendisler gibi serbest meslek üyeleri,
• Belediye, üniversite, büyük özel veya kamu kurumları gibi bazı kuruluşların yöneticisi durumunda olan bürokratlar (memurlar) ve buna bağlı olarak oluşmuş bazı gruplar,
• Genelde göç ettikleri yöreye bağlı olarak oluşmuş etnik, dinsel, kültürel bağlar nedeniyle oluşmuş bazı kimlik grupları,
• Herhangi bir dernek, spor kulübü, sendika, vakıf hatta kahvehane (lokal) çatısı altında toplanmış gruplar,
• Genelde kayıt dışı ekonomiye konu olan veya rant getirisi esas olan işlerle ilgilenen formel bir yapısı olamayan topluluklar.

Her seçim döneminde bu kesimler sosyal gündemi işgal ederler. Parti veya dernek yönetimleri bu grupların gücü oranında paylaştırılır. Sıklıkla kadın ve gençlik için pozitif ayırımcılıktan söz edilse de son tahlilde bu iki sosyal grup paylaşım aşamasında göz ardı edilir.

Seçim sonralarında olduğu gibi, elde edilen başarı (bir başka deyişle rant) bu kesimlerin gücü oranında ve grup içi dengeler dikkate alınarak paylaştırılır.

Tüccar ve esnaf kesimi

Tüccar ve esnaf kesimi, siyaset dışı örgütlenmesini (giderek siyasetle daha içli dışlı olmaya başlayan) ticaret odası ve esnaf odaları gibi kamu niteliğindeki örgütler ile işadamı tabanlı sivil toplum kuruluşlarında (STK’larda) gerçekleştirmektedir. Serbest meslek üyeleri ise kamu niteliğine sahip TMMOB çatısı altında mühendis ve mimar odaları, baro ve mali müşavir ve muhasebeciler odası gibi örgütlerde buluşmaktadırlar. Seçkinci bazı grupları (zengin kentli gruplarını) buluşturan büyüklük ve içerikleri değişen sivil toplum örgütleri bulunmaktadır. Halka yönelik dayanışmacı bir kimlik görüntüsünde olan bu örgütlerin esas dayanışma ruhunun, kendi üyelerine yönelik olduğundan kuşku yoktur. Aslında bu grupların sivillerden oluştuğu kesin olmakla birlikte sivil oldukları biraz su götürür. Bir “belediye başkanı büyüğümüzün” buyurduğu gibi “gömlekçi ile çorapçıdan” ancak bu kadar “elit” olabilmektedir. (Sözünü ettiğim bu örgütlerin bazılarının ABD gibi yurt dışı bağlantıları da bulunmaktadır.)

Örgütsel yapılar

Seçkinci grupların bir bölümü, gerçek lobi etkinliklerini, (üniversite gibi genelde kamu özelliğine sahip olan) kendi kurumları içinde oluşturmaktadır. Sosyal ve kültürel nedenlerle oluşan çıkar grupları, etnik, dinsel, gelenekçi ve milli temelli dernek, vakıf gibi sivil toplum örgütleri ile resmi bir yapısı olmayan dinsel yapılarda bir araya gelmektedirler. Köylüler ise tarım ve hayvancılıkla ilgili kooperatif yapılarında ekonomik topluluklar oluşturmaktadırlar. Köylülerin kentte ikâmet edenleri ile köyde oturanları bulunduğunu hatırlatırım. Eskişehir çevresi küçük, merkezi büyük bir il özelliği göstermektedir; il merkezinde oturanların önemli çoğunluğunun köy bağlantıları vardır.

(Bu arada; neden yazıda isimler açıkça yazılmamış derseniz, bunu da yerel siyaset hakkında yazan arkadaşlara bırakmayı uygun buluyorum. Arif olan anlaya diyelim ve tespitleri sürdürelim.)

Yerel siyaset, bir sıçrama aracı

Yerel siyaset açısından bakıldığında; tüccar-esnaf kesimi ve serbest meslek üyeleri, yerel siyaseti Ankara’ya, TBMM’ne, bürokrasinin yüksek kademelerine kısaca ulusal siyasetin karar alma mekanizmalarına geçiş yapma aracı olarak görmektedirler. Bu gruplar için yerel siyasetle ilgilenmenin, yerel siyaseti etkileyen sivil örgütlerde bulunmanın ana nedeni Ankara’da yapılan ulusal siyasetin bir parçası olabilmektir. Özellikle doktor, avukat, muhasebeci gibi serbest meslek üyelerinin yerel siyasetteki ana hedefi budur. Küçük ve orta girişimci olarak kabul edebileceğimiz mühendis ve mimar grupları ise Ankara beklentisi yanında kentteki ekonomik çıkarlarını artırma ve koruma yaklaşımı içindedirler. Özellikle yap-sat işini yapan serbest meslek üyelerinin belediyelerle olan yoğun ilişkisi nedeniyle ekonomik beklentileri yerel siyasetle desteklemek eğilimi bazı zamanlarda daha öne çıkar. Eskişehir milletvekilliği (önceki yıllarda senatörlüğü), belediye başkanlığı ve belediye meclisi üyeliği yapmış kişilerin sosyal kimlikleri incelendiğinde bu özelliklerin kolaylıkla doğrulanabileceği görülür.

Son dönemlerde meslek odalarında oluşan yönetim çekişmelerine bakıldığında, bu tespitin doğrulanması yönünde örnekler görülecektir. Örneğin yerel seçimlerde seçilemeyeceğini bile bile belediye başkanlığı adaylığını kabul eden bazı kişilerin, bir sonraki dönem için milletvekilliği adaylığı taleplerinden (ve onlara verilen parti sözlerinden) söz edilmektedir.

Siyaset merakının nedeni ekonomik mi?

Tüccar-esnaf kesimi açısından bakıldığında; bu kesimlerin yerel siyasete katılmalarının birincil nedeninin ekonomik olduğu gözlenir. Bu kesimler de yerel siyaseti Ankara’ya geçişin bir aracı olarak görmekle birlikte, ekonomik çıkarlarının geliştirilmesi ve korunması eğiliminin önde olduğu gözlenir. Çünkü örneğin yerel siyaset örgütlerinden olan belediyelerin işlev ve yetkileri, tüccar ve esnaf kesiminin ekonomik çıkarlarını tehdit edebilecek niteliklere sahiptir. Tüccar ve esnaf açısından yerel siyasetin değerini gözlemlemek için bu kesimlerin belediye başkanlığı ile belediye meclisindeki bulunma frekansını incelemek gerekir. Pek kolay bir iş olmamakla birlikte; her belediye döneminde yapılan satın almaların incelenmesi, bunların ticari firmalar arasındaki dağılımı, yerel siyaset ve (tüccar ve esnafın iştigal alanı olan) ticaret arasındaki ilişkileri açıklıkla ortaya çıkaracaktır. Aslına bakarsınız; bu ilişkiler siyasete ve Eskişehir’e duyarlı insanlar arasında konuşulmaktadır; ama dedikodu düzeyinden öteye geçirmek mümkün olmamaktadır.

Sosyal statü beklentisi

Sivil örgütlerin yönetim pozisyonları ile yerel siyaset, tüccar ve esnaf kesimi ve serbest meslek üyeleri için (ekonomik beklentileri de olabilen) bir sosyal statü göstergesidir. Bu kesimler için yerel siyasete katılma, toplumsal hiyerarşide yükselme aracı fonksiyonunu yerine getirmektedir. Belli bir gelir düzeyi ve statüye ulaşıldığında yerel siyaset, gerçekleştirilmesi gereken sosyal bir rol haline dönüşmektedir. Pek çok kişi için bir Oda’nın yönetiminde yer almak, dernek başkanı olmak, siyasal partilerde önemli bir pozisyonda bulunmak, eksik olan statü ve makam (kartvizit) ihtiyacını karşılamaktadır. Eskişehir’de yerel siyasette etkin rol almış kişilerin sosyal yaşam değişiklikleri konusunda yapılacak araştırmalar bu durumu açıklıkla ortaya koyacaktır. İnsanın sorası geliyor; behey vatandaş, makam mı seninle yükselecek, sen mi makamdan ‘onur’ kazanacaksın?

Karşılıklı çıkarlar

Eskişehir’de ticaret odası, sanayi odası, ziraat borsası, esnaf odaları ve sanayici ve işadamı dernekleri (burada verdiğim örgüt isimlerinin sadece örnek olduğunu hatırlatırım) benzeri sivil örgüt üye yapısı ile örneğin mühendis-mimar, tabip, eczacı, diş hekimi, muhasebeci vb odaları üye yapıları incelendiğinde (bazı serbest meslek üyelerinin doğrudan ticaretle uğraşmaları nedeniyle) serbest meslek üyeleri ile tüccar-esnaf kesimi arasında bazı benzerlikler olduğu görülür. Diğer yandan değişik nedenlerle iki kesim arasında yoğun iş ilişkileri gerçekleşmektedir. Görece yüksek gelir düzeyine sahip serbest meslek üyelerinin öncelikli ticari ilişkileri tüccar ve esnaf kesimi iledir. Böylece; iki kesimin karşılıklı çıkarlarını korumak için bir ortak dengeye ihtiyaçları olduğu açıktır. Denge noktası arayışı, yerel siyaset alanlarında birbirlerinin çıkarlarını korumak üzere yer almaları sonucunu doğurmaktadır.

Kent yaşamının başka alanları

Tüccar ve esnaf kesimi ile serbest meslek üyeleri, yerel siyasete ek olarak kent yaşamının pek çok alanında etkin olarak yer alırlar. Söz konusu yer alma, belediye örgütlerinin yönetiminde bulunmaktan daha kapsamlı bir olgudur. Bunu kentsel yaşama daha derin ve etkin olarak katılmak, kentsel iletişim kanallarını daha fazla kullanmak olarak anlayabiliriz.

Kentin yerel erk öğelerinden olan “seçkinci” grup, kendilerini özgün ortamlarında ifade etmeyi tercih etmektedirler. Bu kapalılık (içe dönüklük) alışkanlığı söz konusu “seçkinci” grupların belediye gibi erk araçlarını ele geçirmeleri durumunda da sürmektedir. Bu gruplarda demokrasi, ancak kendi grupları içerisinde geçerli olmaktadır. Etnik, dinsel ve kültürel erk odakları ise genellikle kendi iç iletişim araçlarını tercih ederler. Bunları, kültürel etkinlikleri dışında, kentin sosyal alanlarında görmek mümkün değildir.

Köylüler ise, kitlesel olarak güç ifadesinde bulunmamaktadırlar. Köylülerin yerel siyasette ifadeleri ancak temsilciler ve delege sistemi aracılığı ile gerçekleşmektedir. Onlar adına erk, kooperatif yöneticileri tarafından kullanılmaktadır. Bu örgütler arasında tarım ve pancar kooperatifleri ile köy birlikleri türünde yapıları sayabiliriz.

Spor kulüpleri

Sezar’ın hakkı Sezar’a... Eskişehirspor’u da unutmamak lazım. İstanbul kulüplerinde olduğu gibi; Eskişehir’de pozisyon ve güç aramalarının araçlarından birisi de her zaman Eskişehirspor yönetimleri olmuştur. Belki spor ve siyaset arasındaki siyasal güç geçişlerini ayrıca ele almak uygun olur. Bu arada sporcu ruhu ve içtenliğiyle takıma ve kulübe yakınlık duyanları bu tartışmanın dışında tutmalı.

Kent içi çatışmalar

Eskişehir’in erk yapısını oluşturan öğeler içinde ve arasında bazı çatışmalar ve karşıtlıklar olduğu bilinmektedir. Kentteki güç dengesinin bir ifadesi olan çatışmaların örnekleri Eskişehir görsel ve yazılı basınında izlenebilmektedir. Eskişehir yerel siyasetinin pek çok kararı da söz konusu güç dengelerine bağlı olarak oluşmaktadır.

Araştırmak için güzel bir konu

Kanımca Eskişehir’deki yerel güç dengelerinin ve bunların karşılıklı ilişkilerinin araştırılması da oldukça ilginç bir sosyal çalışma örneği olabilir. Üniversitede siyaset, sosyoloji gibi konularda çalışma yapmak isteyen arkadaşlarımın dikkatine sunarım.