G ü r c a n   B a n g e r

Eskişehir Şeker Fabrikası Nereye?

Bu nedenle bir ilin, bir kentin geleceği ile ilgili olarak verilecek kararların o ilde yaşayan yurttaşların düşüncelerinden, kararlarından ve çıkarlarından bağımsız olması düşünülemez. Bugün size Eskişehir’i, Eskişehir’de yaşayan kentlileri etkileyebilecek bir olaydan söz etmek istiyorum. Bu gelişme karşısında nasıl bir tutum takınılıp nasıl bir tavır alınacağını ise Eskişehir’in duyarlı sivil kamuoyuna bırakıyorum.

Kültürel koruma

Korunacak kültür varlıkları arasında tarihi anıtların, Frigya Vadisi gibi sit alanlarının, Balık Damı gibi doğal alanların, Kurşunlu Külliyesi ve Odunpazarı Evleri gibi tarihi ve geleneksel yapıların bulunduğunu bilirsiniz. Bu saydıklarım yanında bir dönemin sanayi ve ticarete ilişkin sosyal ve ekonomik yapısını temsil eden endüstriyel yapıların da koruma altına alınması kültürel korumanın ana ilkeleri arasındadır. Bu nedenle Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurullarının çalışma konu, ilke ve yöntemlerini belirleyen yasada tarihi endüstriyel yapıların da korunması hususu yer almıştır.

Bu nedenle Fabrikalar Bölgesi’nde gördüğümüz tuğla ve kiremit fabrikalarına ait bacalar gibi Eskişehir Şeker Fabrikası da kültürel koruma altına alınmış ve tarihi endüstriye yapı olarak tescil edilmiştir. (2006 yılı içinde, alanda yapılacak bir hipermarket nedeniyle Fabrikalar Bölgesi’ndeki bacaların bir bölümünün sökülerek başka yere taşınması işlemleri başladı. Aynı yıl içinde bir yerel gazeteci, bu bacaların korunmasının anlamsız olduğunu, taşınması yerine derhal yıkılması gerektiğini gazetesindeki köşesinde yazarak bir “koruma düşmanı zihniyete” imza attı.)

Eskişehir Şeker Fabrikası

Eskişehir Şeker Fabrikası, Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi’ne bağlı işletmelerden birisidir. 1933 yılında Atatürk’ün Eskişehir’i ziyareti sonrasında kurulmuştur. Bölgede (daha önce var olmayan) şeker pancarı tarımın ekonomik gelişiminde çok önemli katkıları olmuştur. Fabrika, pek çok açıdan tarihi özelliklere sahiptir.

Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., Özelleştirme Kurulu’nun 20.12.2000 tarih ve 2000/92 sayılı kararı ile özelleştirme kapsamına alınmıştır. Şirkete bağlı işletme ve fabrikaların özelleştirilmesi için Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Özelleştirme Kurulu ve Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. birlikte çalışmaktadır.

Şirketin Genel Müdürlüğü, Eskişehir Şeker Fabrikası’nın Koruma Kurulu tarafından yapılmış tescilini kaldırmak için mahkemeye başvurmuştur. Ankara kaynaklı edindiğim bir bilgiye göre mahkemece belirlenen bilirkişi, fabrikanın tesciline gerek olmadığına dair bir rapor düzenlemiştir. Anlaşılan, Genel Müdürlük (veya Özelleştirme Kurulu), satış öncesi bu tarihi yapı üzerindeki tescili kaldırarak (Atatürk’ün emaneti olan bu) fabrikayı (ve tabii ki arazisini) daha yüksek bir fiyatla pazarlamak istemektedir.

Bana garip gelen ilk konu, tescil eden Koruma Kurulu’nda çok sayıda kültürel koruma uzmanı olmasına rağmen tek kişilik bilirkişi raporu ile tescilin kaldırılması riskidir. Tescilin (olası) kaldırılması kararının doğruluğu ciddi düzeyde sorgulanmaya değerdir.

Özelleştirmenin altındaki temel mantık, çok verimli olmayan işletmelerin özel sektöre devri ile ülkeye daha yararlı hale getirilmesidir. Ama korkarım, fabrikanın özelleştirilmesinde iştah kabartan yan, fabrikanın değerli arazisi olacaktır. Tescilin kalkması ile muhtemelen Eskişehir Şeker Fabrikası susacak, başka projeler gündeme gelecek ve belki de bu araziye binlerce konut yapılarak kenti biraz daha yaşanmaz hale getirebilecektir. Bu tür olasılıklar, her zaman Eskişehir’in gündeminde olan “kent rantı” senaryolarıdır.

Çıkacak herhangi bir olumsuz karara Koruma Kurulu tarafından Danıştay nezdinde itiraz edilmesi olasıdır. Her şeye rağmen Eskişehir’li hemşehrileri; kentin kültürü, tarihi ve geleceği ile çok yakından ilgili bu konuda, bilinçli ve duyarlı olmaya çağırırım. (Eğer bu satırları okuduğunuzda, Eskişehir’de “vandal” saldırılarından kendini kurtarabilmiş, korunacak tarihî endüstriyel yapılar kaldıysa…)