G ü r c a n   B a n g e r

Kapıdaki Sorun: Enerji

TMMOB tarafından düzenlenen Kent Sempozyumu’nda yaptığım sunumda diğer konular yanında şu iki önemli noktayı da vurgulamıştım. Birincisi; Türkiye’nin hâlâ yeterli bir ulusal enerji planı yoktur. Buna bağlı olarak bölgesel ve yerel enerji planları ile yönlendirilmiş tüketim profilleri oluşturulamamaktadır. İkincisi; tüm ölçeklerde düzensiz büyüme hâkim olduğundan, diğer sorunlarda olduğu gibi enerji alanında da gerçekler, ‘yumurta kapıya dayandığında’ kavranabilmektedir. Enerji üretim, tedarik, dağıtım ve tüketim yapılarında yaşanan karmaşayı bu görünüme ekleyince, enerjiye ilişkin gerçeği biraz daha net görmeye başlıyoruz.

Enerjinin sadece merkezî yönetimin yanlışı olduğu gibi bir hatalı yaklaşıma kapılmayın. Özel şirketlerimize ve sanayi kuruluşlarımıza baktığınızda; buralarda da enerji ile ilgili sağlam altyapılar ve anlayışlar olmadığını göreceksiniz. Hani kayıtsızlığımızı ve ataletimizi ifade etmek için su için söylenen bir söz vardır ya; “Su akar, Türk bakar’ diye. Enerjiyi hesapsız kitapsız tüketiyoruz ama nedenini, nasılını akla getirmiyoruz. Enerji tasarrufu hevesleri gelip geçici olmanın ötesine geçemiyor. Tasarruf etmek yerine deha fazla tüketmenin ‘yükselen değer’ olmasını anlamakta her geçen gün daha fazla zorlanıyorum.

Enerjinin ‘kıyasıya’ tüketiminin geldiği zor nokta, sonunda ajanslara düşen bir haberle doğrulandı. Elektrik sektörünü konu alan haber şöyle: “Elektrikte olağanüstü hal ilan ediliyor.” Tek satırlık bu haberle birlikte; şimdi şunları sormak gerekmez mi? Olağanüstü bir duruma (bir kriz noktasına) gelene kadar nerelerdeydiniz?

Aslında kamunun nerelerde olduğunu, dikkatli olan her vatandaş biliyor. Su sıkıntısına kadar veya deprem kapıyı çalana kadar neredeysek, kamu olarak enerji konusunda da oradaydık. Krizi bekliyorduk. Kriz kapıya gelince enerji sorunu da aklımıza geldi. Kentlerin altyapısında, kentsel hijyen şartlarında, su – hava kirliliği koşullarında, imar kalitesi ve mekân kullanımı sorunlarında çözümler aramak için hâlâ krizler beklemeye devam ediyoruz.

Yönetim biliminde ‘kriz yönetimi’ diye anılan bir yaklaşım var. Beklenmedik koşullarda oluşan durumların, selamete çıkmak üzere özgün biçimde yönetilmesi anlayışını ele alıyor. Ama bizim durumumuzda söz konusu olan ‘kriz yönetimi’ değil. Bizim yönetim anlayışımız daha ziyade, ‘krizlerle yönetim’ yaklaşımına uygun düşüyor. Sorunları aşmak için önce krizler oluşmasını bekliyoruz. Hatta bazı konularda çözümlere yürüyebilmek için özenle ve özellikle krizler yarattığımız bile söylenebilir.

Elektrik enerjisinde zamanında alınmayan önlemlerin bizi getirdiği noktayı kavramak için “Elektrikte Olağanüstü Hal” çözümlerine bir göz atmak yeterli olur. Elektrik sorununu çözmek için yüzde 85 indirimle veya ücretsiz olarak Hazine veya orman arazisi verilmesi, vergi teşviki ve satış garantisi verilmesi öngörülüyor. Sorunun yarattığı dayatmadan kaynaklanarak (bugüne kadar serbestleştirme yönündeki ilkesel yönelime karşın) kamunun yatırım yapma yasağı kalkacak gibi görünüyor. Enerjinin toplumsal niteliğine karşın bir yandan sektör serbestleştirilirken, baltayı taşa vurunca gene kamu yatırımı akla geliyor.

Daha ilginç olan bir karar ise özel sektörden teklif edilen en yüksek bedelle elektrik alma sisteminin süresi iki yıla kadar uzatılıyor olması. Bu bağlamda özel sektör şirketlerinin ulaşabileceği pazar payı yüzde 10’dan yüzde 20’ye çıkartılacak.

Enerji Bakanlığı’nın “Ölağanüstü Hal” yönetimi çerçevesinde başka yaklaşımlar da var. Örneğin sıvı yakıtlı elektrik üretim santrallerinde kullanılan yakıtlara vergi muafiyeti getiriliyor. Bu yaklaşımın ülkenin petrol tüketimini teşvik edeceği ve bu yönlü özendirme yaratacağını düşündüğümüzde; hiç kuşkusuz, kafamızda yeni sorular oluşmaya devam edecektir.

Sonuç şu ki; yapısal bir konu olan elektrik sorunumuzu da bir kez daha (zoraki biçimde) ‘kriz anı’ yöntemleri ile çözmeye çalışıyoruz.