G ü r c a n   B a n g e r

Cari Açık vs.

Cari işlemler hesabı, bir ülkenin döviz gelir ve giderlerinin tutulduğu hesaptır. İthalat, lojistik ve faiz ödemeleri gibi kalemler bu hesabın gider bölümüne; ihracat ve turizm gelirleri gibi getiriler gelir hanesine yazılır. Eğer gelir ile gider arasında, gelir aleyhine bir durum varsa buna “cari açık” adı verilir. Bu anlatımdan anlaşılacağı üzere cari açık, bir döviz açığıdır. Cari açığın kapatılabilmesi için fazladan döviz bulunması gerekir.

Bu yıl cari açığın yaklaşık olarak 35 milyar dolara ulaşması bekleniyor. Uzmanlar tarafından yapılan tahminler ile bu yılki ulusal gelirin yaklaşık 500 milyar dolar olacağı öngörüldüğünde; cari açığın ulusal gelire oranı yüzde 7 olarak bulunuyor. Dünyadaki diğer ekonomilerle karşılaştırıldığında, yüzde 7’lik oranın hayli yüksek olduğu görülüyor. Başta ABD olmak üzere Dünya ekonomisinde yaşanabilecek çalkantılar nedeniyle Türkiye ekonomisinden çekilebilecek yabancı paranın ciddi riskler yaratabileceği ifade ediliyor.

Yukarıda verdiğim cari açık tanımlaması dikkatle okunduğunda; gelir kaleminde ihracatın, gider kaleminde ise ithalatın ciddi yerinin olduğu görülür. Diğer yandan ihracat ve ithalat ile ilgili makro değerlere baktığımızda; dış ticaretin gelir aleyhine olmak üzere 2002’de yüzde 3 küsur, 2003’te yüzde 7, 2004’te yüzde 10, 2005’te yüzde 9 ve 2006’da yüzde 9 dolayında açık verdiği görülür. Bu tablodan çıkan sonuç şudur: İhracat artmaktadır ama ithalatın artış oranı ihracatı geçmektedir. Dolayısıyla dış ticaret nedeniyle dışarıya giden döviz, içeriye girenden daha fazladır.

Çağımızda bir ulusal ekonominin büyümesi, dışarıya sattığı mal ve hizmetlerle (yani ihracatla) doğrudan ilgilidir. Eğer ihraç edilen mal ve hizmetlerin büyük bölümü, yurt içinde var olan üretim faktörleri ile sağlanıyorsa; bu durumda ülke ekonomisinin katma değer sağladığını söyleyebiliriz. Diğer yandan; hammadde girdisinin büyük bölümü dışarıdan ithalat yoluyla sağlanıyorsa (bir başka deyişle ihracat içinde ithalatın oranı yüksekse), bu durumda ihracat yükseliyor gibi görünmekle birlikte, katma değer aynı oranda büyümez. Dolayısıyla ulusal ekonomi de istenen hız ve ölçekte gelişmez. İşte cari açık, bu gerçeğin göstergelerinden birisidir. Eğer bir yetkili size ihracat artışından ya da ihracatta patlamadan söz ediyorsa, siz de karşılığında ithalattaki durumun ne olduğunu sormalısınız.

Normal olarak ucuz döviz; sanayici ve üretici ihracatçının sevmediği bir durumdur. Türkiye’de başta dolar olmak üzere ucuz döviz kurlarına rağmen ihracatçının sesinin olması gerekenden az çıkmasının nedeni, ihracatın büyük ölçüde ithalata bağımlı olmasıdır. Bir başka deyişle; ihracatçı, ucuz döviz nedeniyle kaybettiğini yüksek ithalat nedeniyle geri kazanmaktadır. Dolayısıyla sanayici – ithalatçı, döviz kuru karşısında ortalamada nötr kalabilirken, ülke ekonomisi ise sürekli kan kaybetmektedir.

Son söylediklerimden ucuz dövizi ‘masum’ kabul etmemek gerekir. Çünkü ithalatı cazip hale getiren unsurların başında ucuz döviz politikası gelmektedir. Dolayısıyla ucuz döviz, üreticinin – sanayicinin daha fazla ithal girdi kullanmasını teşvik ediyor. Ucuz ithalat nedeniyle artan ihracat ise bir kısır döngü olarak tekrar daha fazla ithalatı zorluyor.

Bugün Güneydoğu’dan demokratikleşmeye, AB’den geçim sıkıntılarına veya Kıbrıs’tan dinin siyasallaşmasına kadar ülkenin yaşadığı pek çok sorun var. Ama sanıyorum ki; hassas dengeler, ekonomi üzerinde kurulu. Başarı veya başarısızlık, ekonomiden başlayarak gündeme gelecek.